Nejat SEZİK

İnsan hayatı denge üzerine kurulmuştur. Aslında evren denge ile hayatiyetini sürdürür. İster insanda isterse evrendeki dengelerin değişmesi, geri dönülemez durumlar, sonuçlar meydana getirir.

Eski ifade ile ifrat ile tefrit, dengenin az veya çoğa doğru değiştiğinde alabileceği biçimleri tanımlar. İfrat, tefritin zıttıdır. Bu ifadenin tersi de doğrudur. Bir şeyin aşırı derecede yapılması ifrat, hiç yapılmaması ya da çok az oranda yapılması da tefrittir. İkisi arasındaki yer ise dengedir. Hiç et yememezlik olarak adlandırılan vejetaryenlik tefrit, etoburluk da ifrattır. Burada denge, belirli miktarda ve ihtiyaç olduğu kadar et yemektir.

İtidal ya da vasat, dengenin diğer ifade edilişleridir. İnsan hayatı ifrat ve tefrit arasındaki simetrinin bozulması ve tekrar dengeye oturması arasında gidip gelmektedir. Bazen ifrat tarafı ağır basmakta, bazen öbür taraf olan tefrit kısmı...

Bazı kimselerde her iki yönden biri sürekli ağır basan taraf halinde devam edince, bu fıtrat-ı sani denilen ikinci fıtrat haline gelmektedir. Diğer bir ifade ile edinilmiş alışkanlığa dönüşmektedir. Artık kişi ağır basan yönüyle anılmaktadır.

Öğrenilmiş çaresizlik

Psikoloji biliminde 'öğrenilmiş çaresizlik' denilen durum, tefrit kavramına açıklık getirebilir. Öğrenilmiş çaresizlik, belirli şartlardan etkilenenlerin, içinde bulundukları durumu kabullenmeleri ve durumun gereği gibi davranmalarıdır.

Yapılan meşhur bir pire deneyi vardır. Bilindiği gibi pireler boylarının çok üzerinde yüksekliğe sıçrayabilirler. Bu özellikleri göz önünde bulundurularak, bir pireyi kavanozun içerisine koyuyorlar. Kavanozun kapağını kapatıyorlar. Pire sıçradıkça kavanozun kapağına çarpar ve bir süre sonra canı acımaya başlar. Birkaç denemeden sonra kapak hizasına kadar sıçramaya başlar. Deneyi yapanlar, bu sırada kavanozun kapağını açarlar. Pire hâlâ daha kapak hizasına kadar sıçramaktadır.

Belki bir deneyden genellemeye gidilemez, ama insan hayatının öğrenilmiş çaresizliklerle dolu olduğunu rahatlıkla gözlemleyebiliriz. Birkaç deneme nihayetinde, yeterli azim ve kararlılığa sahip olmayan kişiler bu sendromun tuzağına düşerler.

Halbuki birkaç denemede başarısız olmak, sürekli başarısız olunacağı anlamına gelmez. Tam tersi bir kere başarılı olmakla birçok kez başarılı olunabileceğini bütün insanlık tarihinde görebiliriz.

Dengede tutma

İfrat ve tefrit yönlerinden birinin sürekli ağır basması, kişinin psikolojisinin bozulmaya doğru gittiğinin işaretidir. Çalışmak hayatın devamını sağlamak açısından önemlidir. Ancak hiç çalışmamak, tembel tembel oturmak ya da işkolik olmak kişinin psikolojisinin bozulması için yeterlidir.

İnsanda fizikî ve metafizik boyuttaki güçlerin ifrat, tefrit ve denge noktaları mevcuttur. Doç. Dr. Ramazan Özcankaya, 'Ruh, İçimizdeki Biz' adlı kitabında konuyu psikoloji biliminin verileri ile incelemeye çalışır. Uyku örneğini verirken, uyuma aşırı ya da yetersiz ise dissomnia (uyku bozukluğu) hastalığının ortaya çıktığından bahseder. Başka bir yerde de ruhun kuvvetlerinden olan libidinal (şehevi) kuvveti açıklarken, libidinal kuvvetin aşırı, orta ve yetersiz mertebelerinin olduğunu vurgular: "Bu kuvvetlerin her çeşidinde bu dereceler söz konusudur. Aşırı ve yetersiz oluşu patolojik, orta derecesi sağlıklı olanıdır."

Tekrar başa dönüyoruz; hayat denge ile kaimdir.

 

n.sezik@zaman.com.tr